|
Z dziedziczeniem na podstawie ustawy mamy do czynienia w przypadku, gdy zmarły nie pozostawił po sobie testamentu. O tym, kto jest powołany do spadku decyduje stan rodzinny spadkodawcy w chwili jego śmierci. Poniżej przedstawiono różne warianty dziedziczenia wraz z przykładami wyliczenia wysokości udziałów, jakie przypadają poszczególnym spadkobiercom.
Mówiąc o dziedziczeniu na podstawie ustawy, mamy na myśli przepisy art. 931 – 940 Kodeksu cywilnego (dalej: Kc). To w tych przepisach opisane jest, kto będzie spadkobiercą w przypadku, gdy zmarły nie spisał testamentu.
Czytając poniższe warianty musisz wiedzieć, że:
- poprzez pojęcie „zstępni” rozumie się dzieci, wnuki, prawnuki itd., natomiast „wstępni” to rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd.,
- przepisów o powołaniu do dziedziczenia z ustawy nie stosuje się do małżonka spadkodawcy pozostającego w separacji (Art. 9351 Kc),
- małżonek jest wyłączony od dziedziczenia na mocy orzeczenia sądu, jeżeli spadkodawca wystąpił z uzasadnionym żądaniem orzeczenia rozwodu lub separacji z jego winy, a następnie zmarł w trakcie procesu (art. 940 Kc).
- jeżeli pomiędzy zmarłym a spadkobiercą zachodzi stosunek przysposobienia, to mają zastosowanie regulacje opisane w ostatnim rozdziale tego artykułu.
Wybierz interesujący Cię stan faktyczny z chwili śmierci spadkodawcy:
I. Żyje małżonek i zstępni (nie ważne czy żyją wstępni).
II. Żyje małżonek i wstępni (brak zstępnych).
III. Brak zstępnych i małżonka, żyją wyłącznie rodzice zmarłego.
IV. Brak zstępnych i małżonka, żyje rodzic i rodzeństwo zmarłego.
V. Żyje wyłącznie małżonek – brak zstępnych, rodziców, rodzeństwa lub zstępnych rodzeństwa.
VI. Żyją wyłącznie dziadkowie zmarłego.
VII. Brak krewnych, ale żyją dzieci byłego małżonka z innego małżeństwa.
VIII. Brak krewnych i brak dzieci małżonka.
Wariant I - Żyje małżonek i zstępni (nie ważne czy żyją wstępni)
Zgodnie z art. 931 § 1 Kc, w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych (patrz Przykład 1). Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku (patrz Przykład 2).
Przykład 1. Umiera ojciec rodziny pozostawiając żonę i syna. Żona wraz z synem zmarłego odziedziczą po ½ spadku.
Przykład 2. Umiera ojciec rodziny pozostawiając żonę i 4 dzieci. Żona otrzyma ¼ spadku, natomiast każde z dzieci zmarłego po 3/16 spadku (3/4*1/4).
Zgodnie z § 2, jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych.
Przykład. Umiera Józef pozostawiając żonę Ewę i córkę Annę. Józef miał również syna Adama, który zmarł wcześniej. Adam miał 2 synów (wnuki Józefa). Żona Ewa i córka Anna odziedziczą po 1/3 spadku, natomiast udział Adama przypadnie na jego 2 synów – odziedziczą po 1/6 spadku (1/2*1/3). Gdyby któryś z tych synów nie żył – jego udział przypadłby na jego zstępnych itd.
Wariant II – Żyje małżonek i wstępni (brak zstępnych)
Zgodnie z art. 932 § 1 Kc, w braku zstępnych spadkodawcy powołani są do spadku z ustawy jego małżonek i rodzice. Wynika z tego, że rodzice zmarłego dziedziczą tylko i wyłącznie w przypadku, gdy zmarły nie pozostawił zstępnych. Udział spadkowy każdego z rodziców, które dziedziczy w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy, wynosi jedną czwartą całości spadku (§ 2). Jeżeli ojcostwo rodzica nie zostało ustalone, udział spadkowy matki spadkodawcy, dziedziczącej w zbiegu z jego małżonkiem, wynosi połowę spadku (§ 2 in fine).
Przykład. Józef zmarł nie pozostawiając żadnego potomstwa. Pozostawił żonę Ewę. Przeżyli go również jego rodzice. Ewa odziedziczy ½ spadku, matka i ojciec Józefa odziedziczą po ¼ spadku. Gdyby jeden rodzic Józefa nie żył w momencie jego śmierci, żona Ewa otrzymałaby ¾ spadku. Natomiast jeżeli ojcostwo Józefa nie byłoby ustalone – żona Ewa i matka zmarłego dziedziczyłyby po ½ spadku.
Wariant III – Brak zstępnych i małżonka, żyją wyłącznie rodzice zmarłego
Zgodnie z art. 932 § 3 Kc, w braku zstępnych i małżonka spadkodawcy cały spadek przypada jego rodzicom w częściach równych.
Przykład. Józef zginął tragicznie w wieku 26 lat. Nie był żonaty, choć był zaręczony. Nie miał jeszcze żadnego potomstwa. Oboje rodzice Józefa żyją. Józef - jako osoba bardzo młoda – nie miał spisanego testamentu. Spadek po nim na podstawie ustawy odziedziczą rodzice po połowie.
Wariant IV – Brak zstępnych i małżonka, żyje rodzic i rodzeństwo zmarłego
Kolejny przepis stanowi, że jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych.
Przykład. Józef z poprzedniego przykładu w chwili śmierci miał 2 braci, siostrę i matkę . W takim przypadku matka Józefa odziedziczy połowę spadku, a pomiędzy rodzeństwo rozdzieli się udział który by otrzymał ojciec Józefa gdyby żył. Bracia i siostra otrzymają po 1/6 spadku (1/3*1/2).
Jeżeli którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku pozostawiając zstępnych, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym. Podział tego udziału następuje według zasad, które dotyczą podziału między dalszych zstępnych spadkodawcy (art. 932 § 5).
Przykład. Józef umarł jako bezdzietny kawaler. W chwili jego śmierci żyje jego matka i siostra. Józef miał również brata, który jednak umarł dawno pozostawiając 3 dzieci. Matka odziedziczy połowę spadku, siostra ¼, natomiast dzieci brata po 1/12 (1/3*1/4).
Wariant V – żyje wyłącznie małżonek – brak zstępnych, rodziców, rodzeństwa lub zstępnych rodzeństwa
Zgodnie z Art. 933 § 2 w braku zstępnych spadkodawcy, jego rodziców, rodzeństwa i ich zstępnych, cały spadek przypada małżonkowi spadkodawcy.
Wariant VI – żyją wyłącznie dziadkowie zmarłego
Art. 934 § 1 Kc stanowi, że w braku zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy cały spadek przypada dziadkom spadkodawcy; dziedziczą oni w częściach równych. Jeżeli któreś z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym. Podział tego udziału następuje według zasad, które dotyczą podziału spadku między zstępnych spadkodawcy (§ 2) – analogicznie do przykładów w poprzednich wariantach. Kolejny przepis stanowi, że w braku zstępnych tego z dziadków, który nie dożył otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada pozostałym dziadkom w częściach równych.
Wariant VII – Brak krewnych, ale żyją dzieci małżonka z innego małżeństwa
W braku małżonka spadkodawcy i krewnych, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku. (Art. 9341 Kc).
Przykład. Józef zmarł jako wdowiec. W chwili śmierci nie posiadał żadnego krewnego, który mógłby nabyć po nim spadek na podstawie ustawy. Jednakże jego świętej pamięci żona miała dziecko z innym mężczyzną. Ponieważ ani ten mężczyzna, ani żona Józefa nie żyją, ma zastosowanie ten przepis i dziecko to odziedziczy spadek po Józefie, chociaż nie jest jego krewnym.
Wariant VIII – Brak krewnych i brak dzieci małżonka
W ostateczności, w przypadku braku małżonka spadkodawcy, jego krewnych i dzieci małżonka spadkodawcy, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy jako spadkobiercy ustawowemu. Jeżeli ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej nie da się ustalić albo ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu (art. 935 Kc).
Przysposobienie, a dziedziczenie
Jeśli pomiędzy spadkodawcą a spadkobiercą zachodzi stosunek przysposobienia stosuje się dodatkowo przepisy art. 936 i 937 Kc. Przysposobiony dziedziczy po przysposabiającym i jego krewnych tak, jak by był dzieckiem przysposabiającego, a przysposabiający i jego krewni dziedziczą po przysposobionym tak, jak by przysposabiający był rodzicem przysposobionego. Przysposobiony nie dziedziczy po swoich wstępnych naturalnych i ich krewnych, a osoby te nie dziedziczą po nim. W wypadku gdy jeden z małżonków przysposobił dziecko drugiego małżonka, przepisu § 2 nie stosuje się względem tego małżonka i jego krewnych, a jeżeli takie przysposobienie nastąpiło po śmierci drugiego z rodziców przysposobionego, także względem krewnych zmarłego, których prawa i obowiązki wynikające z pokrewieństwa zostały w orzeczeniu o przysposobienie utrzymane. Jeżeli skutki przysposobienia polegają wyłącznie na powstaniu stosunku między przysposabiającym a przysposobionym, stosuje się przepisy poniższe:
1) przysposobiony dziedziczy po przysposabiającym na równi z jego dziećmi, a zstępni przysposobionego dziedziczą po przysposabiającym na tych samych zasadach co dalsi zstępni spadkodawcy;
2) przysposobiony i jego zstępni nie dziedziczą po krewnych przysposabiającego, a krewni przysposabiającego nie dziedziczą po przysposobionym i jego zstępnych;
3) rodzice przysposobionego nie dziedziczą po przysposobionym, a zamiast nich dziedziczy po przysposobionym przysposabiający; poza tym przysposobienie nie narusza powołania do dziedziczenia wynikającego z pokrewieństwa.
Artykuł opracowano według stanu prawnego obowiązującego na 1 stycznia 2011r.
Adam Mikolka
Więcej z działu Prawo spadkowe:
Akt poświadczenia dziedziczenia
Jak sporządzić wniosek o stwierdzenie nabycia spadku
Stwierdzenie nabycia spadku
Nieważność testamentu
Jak sporządzić testament
Testament - informacje ogólne
Wzory pism:
Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku |
